De geschiedenis van lachgas

Laatst bijgewerkt: oktober 2026 · Leestijd ongeveer 4 minuten · Geschreven en gecontroleerd door het team van Lachgas Brabant

1772: Joseph Priestley ontdekt een nieuw gas

De geschiedenis van lachgas begint in Engeland. In 1772 beschreef Joseph Priestley, predikant en natuuronderzoeker, een gas dat hij verkreeg uit experimenten met stikstofverbindingen. Priestley was een van de productiefste scheikundigen van zijn tijd en is vooral bekend door zijn werk aan zuurstof, maar distikstofoxide hoorde bij dezelfde reeks ontdekkingen. Hij ademde het gas zelf niet in en had geen idee van de eigenschappen die het later beroemd zouden maken. Voor hem was het een van de vele luchtsoorten die hij in flessen probeerde te vangen en te beschrijven, in een tijd waarin scheikunde als vak nog nauwelijks bestond.

Humphry Davy en de naam laughing gas

Lachgas bleef na Priestley decennia lang een curiositeit. Dat veranderde met Humphry Davy. Rond 1799 werkte hij als jonge onderzoeker in Bristol, bij een instituut dat onderzocht of gassen als geneesmiddel konden dienen. Davy ademde distikstofoxide herhaaldelijk zelf in en beschreef nauwgezet wat hij voelde: een lichte roes, de neiging om te lachen en een gevoel van euforie dat snel weer wegtrok. Hij doopte het gas laughing gas, en die naam is in vrijwel elke taal blijven hangen. Davy nodigde ook vrienden uit om mee te doen, onder wie dichters en artsen, en legde hun ervaringen vast.

Het opmerkelijkste aan zijn werk is een observatie die bijna een halve eeuw genegeerd werd. Davy merkte dat het gas pijn kon verzachten en schreef dat het mogelijk bruikbaar was bij chirurgische ingrepen. Niemand pakte die suggestie op. Het gas werd in de decennia daarna vooral bekend als vermaak: op kermissen, in theaters en op besloten avonden lieten demonstrateurs vrijwilligers het gas inademen, tot grote hilariteit van het publiek. Het medische potentieel bleef liggen tot een tandarts in de Verenigde Staten toevallig in zo’n zaal zat.

1844: de tandheelkunde ontdekt verdoving

Die tandarts was Horace Wells uit Hartford, Connecticut. In 1844 bezocht hij een publieke demonstratie met lachgas en zag hoe een vrijwilliger onder invloed van het gas zijn been flink verwondde zonder er iets van te merken. Wells trok de juiste conclusie en liet de volgende dag onder lachgas een eigen tand trekken, naar eigen zeggen zonder pijn. Daarmee was de verdoving in de tandheelkunde geboren. Een latere demonstratie voor artsen in Boston mislukte doordat de patiënt toch kreunde, en Wells werd uitgelachen; de erkenning kwam pas na zijn dood.

Later in de negentiende eeuw kwam lachgas definitief terug in de tandartspraktijk, dit keer in combinatie met zuurstof, waardoor het veel beter te verdragen en te controleren was. Die combinatie werd de basis van een eeuw aan medische toepassingen. Hoe N2O vandaag in de zorg, de techniek en de voedingsindustrie wordt gebruikt, en wat het in het lichaam doet, staat samengevat in wat is lachgas.

De twintigste eeuw: zorg, keuken en techniek

In de twintigste eeuw werd lachgas een vaste waarde in de anesthesie, meestal als aanvulling op andere middelen en altijd gemengd met zuurstof. Het werd gebruikt bij operaties, bij bevallingen en in de tandartsstoel, en het stond lange tijd in vrijwel elke operatiekamer. Tegelijk kreeg het gas een tweede leven buiten de zorg. Als drijfgas lost het goed op in vet, waardoor het ideaal bleek voor slagroom: de slagroomspuit met patronen en de spuitbus met slagroom bestaan dankzij N2O. In de voedingsindustrie staat het bekend onder het nummer E942.

De techniek vond eigen toepassingen. In de autosport wordt lachgas ingespoten om motoren kortstondig meer vermogen te geven, in de ruimtevaart dient het als oxidator in bepaalde raketmotoren en in laboratoria en de halfgeleiderindustrie is het een procesgas. Al die toepassingen vallen vandaag onder de uitzonderingen in de Nederlandse wet voor medisch, technisch en voedingsgebruik. Het is dezelfde stof, maar in een context waarin het gas niet wordt ingeademd voor het effect.

Recreatief gebruik en de weg naar de Opiumwet

Recreatief gebruik is zo oud als Davy, maar bleef lang marginaal. In Nederland groeide het in de jaren tien van deze eeuw snel, eerst op festivals en daarna op straat, in auto’s en thuis. Omdat lachgas jarenlang als geneesmiddel gold en daarna onder de Warenwet viel, was het vrij verkrijgbaar, en de patronen uit de keuken lagen overal. Artsen begonnen patiënten te zien met zenuwschade door een tekort aan vitamine B12, gemeenten zagen de hulzen op straat en de politie zag lachgas in het verkeer opduiken.

De eerste reactie kwam lokaal. Veel gemeenten, ook in Brabant, namen een verbod op het gebruik van lachgas op straat of bij evenementen op in hun algemene plaatselijke verordening. Landelijk volgde de grote stap op 1 januari 2023: sinds die datum staat lachgas op lijst II van de Opiumwet, met uitzonderingen voor medisch, technisch en voedingsgebruik. Verkoop en bezit voor recreatief gebruik zijn daarmee verboden. De actuele regels staan op rijksoverheid.nl; wat ze in de praktijk betekenen, lees je in is lachgas legaal in Nederland.

Wat de geschiedenis laat zien

Ruim 250 jaar na Priestley is lachgas nog altijd dezelfde eenvoudige verbinding van stikstof en zuurstof. Wat verandert, is de context: van curiositeit naar kermisattractie, van narcosegas naar keukenhulp, en van vrij verkrijgbaar naar verboden voor recreatief gebruik. Opvallend is hoe laat de kennis over de gezondheidsrisico’s breed bekend werd. Het verband met vitamine B12 is in de medische literatuur al tientallen jaren beschreven, maar drong pas door toen de klachten op grote schaal zichtbaar werden. Meer daarover lees je in lachgas en vitamine B12.